Türkiye’de gazetecilik mesleğiyle ilgili ulusal ve uluslararası mevzuat

Türkiye’de Gazetecilik Mesleği Standartlarını ve Medyanın Hesap Verebilirliği Meselesini Düzenleyen Bağlayıcı Uluslararası Sözleşmeler ve Ulusal Mevzuatlar:

Uluslararası Sözleşmeler

Uluslararası İnsan Hakları Bildirgesi (1948): Bildirge’nin 19.Maddesi’ne göre;

Herkesin düşünce ve anlatım özgürlüğü hakkı vardır. Bu hak düşüncelerinden dolayı rahatsız edilmemek, ülke sınırları söz konusu olmaksızın, bilgi ve düşünceleri her yoldan araştırmak, elde etmek ve yaymak hakkını gerekli kılar.

Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme: 1978 yılında yürürlüğe giren Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, Türkiye tarafından 2003 yılında onaylanmıştır.

Sözleşme’nin 19.Maddesi’ne göre;

1. Herkes, kimsenin müdahalesi olmaksızın istediği düşünceye sahip olma hakkına sahiptir.

2. Herkes, düşüncelerini açıklama hakkına sahiptir; bu hak, herkesin, ülkesel sınırlara bağlı olmaksızın her çeşit bilgiyi ve fikri, sözlü, yazılı ya da basılı biçimde, sanat eserleri biçiminde ya da kendi seçeceği herhangi bir başka biçimde araştırma, edinme ve iletme özgürlüğünü de içerir.

3. Bu maddenin 2. fıkrasında öngörülen hakların kullanılması, özel bazı görev ve sorumlulukları da beraberinde getirir. Dolayısıyla, bunlara bazı sınırlamalar da konulabilir; ancak, bu sınırlamaların yasalarda öngörülmüş olması ve;

(a) Başkalarının haklarına ve şöhretine saygı bakımından ve;

(b) Ulusal güvenliğin, kamu düzeninin ya da kamu sağlığı ve genel ahlakın korunması bakımlarından gerekli olması zorunlu olmalıdır.

Sözleşme’nin 20. Maddesi’ne göre;

1. Her türlü savaş propagandası yasalarla yasaklanır.

2. Ulusal, ırksal ya da dinsel nefretin ayrımcılık, düşmanlık ya da şiddete kışkırtma şeklini alacak biçimde savunulması yasalarla yasaklanır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin Haklar ve Özgürlükler Bölümü’nde yer alan 10. Madde’ye göre;

Madde 10 –İfade Özgürlüğü:

1. Herkes görüşlerini açıklama ve anlatım özgürlüğüne sahiptir. Bu hak, kanaat özgürlüğü ile kamu otoritelerinin müdahalesi ve ülke sınırları söz konusu olmaksızın haber veya fikir almak ve vermek özgürlüğünü de içerir. Bu Madde, devletlerin radyo, televizyon ve sinema işletmelerini bir izin rejimine bağlı tutmalarına engel değildir.

2. Kullanılması görev ve sorumluluk yükleyen bu özgürlükler, demokratik bir toplumda, zorunlu tedbirler niteliğinde olarak, ulusal güvenliğin, toprak bütünlüğünün veya kamu emniyetinin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın, başkalarının şöhret ve haklarının korunması, veya yargı gücünün otorite ve tarafsızlığının sağlanması için yasayla öngörülen bazı biçim koşullarına, sınırlamalara ve yaptırımlara bağlanabilir.

Anayasa

1982 Anayasa’sının bazı maddeleri 2001 yılında değiştirilmiştir. Bunlardan bir tanesi de ifade özgürlüğünü düzenleyen 26.Madde’dir. 26.Madde’deki değişiklik, AİHS’ne paralel olarak düzenlenmiştir.

Madde 26- Düşünceyi Açıklama ve Yayma Hürriyeti: Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar. Bu fıkra hükmü, radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların izin sistemine bağlanmasına engel değildir.

Bu hürriyetlerin kullanılması, millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.

Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkin düzenleyici hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz.

Madde 28- Basın Hürriyeti: Basın hürdür, sansür edilemez. Basımevi kurmak izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz. Devlet, basın ve haber alma hürriyetlerini sağlayacak tedbirleri alır.

Devletin iç ve dış güvenliğini, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü tehdit eden veya suç işlemeye ya da ayaklanma veya isyana teşvik eder nitelikte olan veya Devlete ait gizli bilgilere ilişkin bulunan her türlü haber veya yazıyı, yazanlar veya bastıranlar veya aynı amaçla, basanlar, başkasına verenler, bu suçlara ait kanun hükümleri uyarınca sorumlu olurlar. Tedbir yolu ile dağıtım hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle önlenebilir. Dağıtımı önleyen yetkili merci, bu kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir. Yetkili hâkim bu kararı en geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa, dağıtımı önleme kararı hükümsüz sayılır.

Türk Ceza Kanunu

2004 yılında kabul edilen Ceza Kanunu’nun 125. Maddesi, hakareti suç olarak tanımlamıştır. Hakaret suçu, yazılı, görsel ve işitsel araçlar ile de işlenebileceğinden, bu kanun maddesi, internet aracılığı ile yapılan hakaret eylemlerini de kapsamaktadır.

Ceza Kanunu’nun diğer bazı maddeleri özellikle gazetecilere yönelik uygulamalar içermektedir. Örneğin 301. Madde; Türk ulusuna, devletine, parlementosuna, hükümetine ve cumhurbaşkanına hakareti yazaklamıştır. 226. Madde, müstehcen içerikli yayınları, 216. Madde ise, kin ve düşmanlığa tahriki yasaklamıştır.

“Halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik eden kimse, bu nedenle kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır”.

318. Madde, askerlik hizmetine katılacak olanları bu hizmeti yapmaktan vazgeçirecek şekilde teşvik veya telkinde bulunanlara altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırırken, bu fiili, basın ve yayın yolu ile işlenmesi halinde ceza yarısı oranında artırılır.

Terörle Mücadele Kanunu

Medya ile ilgili olarak, 3713 no’lu Terörle Mücadele Kanunu, ayrıntılı şekilde terörizm ve terörist suçları tanımlamıştır.

Madde 6: Terör örgütlerinin; cebir, şiddet veya tehdit içeren yöntemlerini meşru gösteren veya öven ya da bu yöntemlere başvurmayı teşvik eden bildiri veya açıklamalarını basanlar veya yayınlayanlar bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Yukarıdaki fıkralarda belirtilen fiillerin basın ve yayın yoluyla işlenmesi hâlinde, basın ve yayın organlarının suçun işlenişine iştirak etmemiş olan yayın sorumluları hakkında da bin günden beş bin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur.

Madde 7: Terör örgütünün; cebir, şiddet veya tehdit içeren yöntemlerini meşru gösterecek veya övecek ya da bu yöntemlere başvurmayı teşvik edecek şekilde propagandasını yapan kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu suçun basın ve yayın yolu ile işlenmesi hâlinde, verilecek ceza yarı oranında artırılır.

Basın Kanunu

2004 yılında kabul edilen 5187 no’lu Basın Kanunu’nun 3.Maddesi’ne göre

Basın özgürdür. Bu özgürlük; bilgi edinme, yayma, eleştirme, yorumlama ve eser yaratma haklarını içerir. Bu kanun maddesi, ayrıca basın yayın kaynaklarının korunmasını sağlamaktadır. Basın Kanunu’nun 12.Maddesi “Süreli yayın sahibi, sorumlu müdür ve eser sahibi, bilgi ve belge dahil her türlü haber kaynaklarını açıklamaya ve bu konuda tanıklık yapmaya zorlanamaz.” demektedir. Ayrıca 11.Madde, süreli yayınlar ve süresiz yayınlar yoluyla işlenen suçlardan eser sahibini sorumlu tutmaktadır. Ancak, süresiz yayınlarda eser sahibinin belli olmaması ya da yurt dışında olması nedeniyle ulaşılamaması nedeniyle, basımcı ve yayımcının sorumlu olduğunu belirtilmektedir.

Madde 14: Kişilerin şeref ve haysiyetini ihlâl edici veya kişilerle ilgili gerçeğe aykırı yayım yapılması halinde, üçüncü kişilerin hukuken korunan menfaatlerine aykırı olmayan düzeltme ve cevap yazısını sorumlu müdür hiçbir düzeltme ve ekleme yapmaksızın yayımlamak zorundadır.

Internet Kanunu

Mayıs 2007 yılında çıkarılan 5651 no’lu Internet Kanunu, yürütme organına, web sitelerini engelleme ve sitelerde bazı içerik kısıtlamalarına gidebilme hakkı tanımıştır.

Eri­şi­min en­gel­len­me­sini düzenleyen 8.Madde; “İn­ter­net or­ta­mın­da ya­pı­lan ve içe­ri­ği aşa­ğı­da­ki suç­la­rı oluş­tur­du­ğu hu­su­sun­da ye­ter­li şüp­he se­be­bi bu­lu­nan ya­yın­lar­la il­gi­li ola­rak eri­şi­min en­gel­len­me­si­ne ka­rar ve­ri­lir.” demektedir. Belirtilen suçlar şunlardır:

• Ata­türk Aley­hi­ne İş­le­nen Suç­lar (Madde 8/b)
• Fuhuş
• Ku­mar oy­nan­ma­sı için yer ve im­kân sağ­la­ma
• Ço­cuk­la­rın cin­sel is­tis­ma­rı
• İn­ti­ha­ra yön­len­dir­me
• Sağ­lık için teh­li­ke­li mad­de te­mi­ni
• Uyuş­tu­ru­cu ve­ya uya­rı­cı mad­de kul­la­nıl­ma­sı­nı ko­lay­laş­tır­ma

Eri­şi­min en­gel­len­me­si ka­ra­rı, so­ruş­tur­ma ev­re­sin­de hâ­kim, ko­vuş­tur­ma ev­re­sin­de ise mah­ke­me ta­ra­fın­dan ve­ri­lir. Ko­ru­ma ted­bi­ri ola­rak ve­ri­len eri­şi­min en­gel­len­me­si ka­ra­rı­nın ge­re­ği­ni ye­ri­ne ge­tir­me­yen yer ve­ya eri­şim sağ­la­yı­cı­la­rı­nın so­rum­lu­la­rı, fi­il da­ha ağır ce­za­yı ge­rek­ti­ren baş­ka bir suç oluş­tur­ma­dı­ğı tak­dir­de, al­tı ay­dan iki yı­la ka­dar ha­pis ce­za­sı ile ce­za­lan­dı­rı­lır. (Madde 8/10). İda­rî ted­bir ola­rak ve­ri­len eri­şi­min en­gel­len­me­si ka­ra­rı­nın ye­ri­ne ge­ti­ril­me­me­si ha­lin­de, eri­şim sağ­la­yı­cı­sı­na pa­ra ce­za­sı ve­ri­lir. (8/11).

Radyo ve Televizyon Kanunu

6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun, radyo ve televizyon yayıncılığı ile ilgili kanunları, Avrupa Birliği standartları ile uyumlu kılmak amacıyla 2011 yılında çıkarılmıştır. Medya hizmet sağlayıcının bağımsızlığını ve sorumluluğunu düzenlemeyi 6. Madde, “yayın hizmetlerinin içeriğine ve yayınlanmasına önceden müdahale edilemez ve yayınların içeriği önceden denetlenemez.” demektedir. 6. Madde aynı zamanda, yayıncıların uymakla yükümlü oldukları temel prensipleri sıralamaktadır.

8. Madde, medya hizmet sağlayıcılarının, yayın hizmetlerini; kamusal sorumluluk, genel ahlak ve ailenin korunması anlayışıyla ifa etmek zorunda olduklarını bildirmektedir. Ayrıca, 8.Madde’ye 2013 yılında yapılan bir ekleme ile yayın hizmetlerinin; ırk, renk, dil, din, tabiiyet, cinsiyet, engellilik, siyasî ve felsefî düşünce, mezhep ve benzeri nedenlerle ayrımcılık yapan ve bireyleri aşağılayan yayınları içeremeyeceği ve teşvik edemeyeceği belirtilmiştir. Kanunun ihlali durumunda; uyarı, para cezası ve yayını durdurma cezaları uygulanabilecektir.

18.Madde düzeltme ve cevap hakkı, 19. Madde ise yayın organı kuruluş ve hisse oranları ile ilgili düzenlemeler içermektedir. Radyo ve Televizyon Kanunu, yayın lisansı işlemleri ile ilgili tanımlama da yapmaktadır.

Diğer Kanunlar

5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun, basın mesleğindeki çalışma ilkelerini düzenlemektedir. 2004 yılında çıkarılan 4982 sayılı Bilgi Edinme Kanunu, kişilerin bilgi edinme hakkını kullanmalarına ilişkin esas ve usulleri düzenlemektir. 4. Madde, “herkes bilgi edinme hakkına sahiptir” demektedir ve kurum ve kuruluşların, her türlü bilgi veya belgeyi başvuranların yararlanmasına sunmak ve bilgi edinme başvurularını etkin, süratli ve doğru sonuçlandırmak üzere, gerekli idari ve teknik tedbirleri almakla yükümlü olduklarını bildirmektedir. Hükümet organları, talep edilen bilgiyi 15 iş günü içinde sunmak zorundadır ve bilgi edinme sistemi içinde, vatandaşların talepleri ile ilgilenecek bir birim oluşturulmalıdır demektedir. Kanunun 4.Bölümü, bilgi edinme hakkının sınırlarını belirlerken; adli soruşturma ve kovuşturmaya ilişkin bilgi veya belgelerin, devletin ekonomik çıkarlarını zedeleyecek bilgilerin, istihbarata ilişkin bilgilerin ve devlet sırlarının, bu kanun kapsamı dışında tutulduğunu belirtmektedir.